METODOLOGIA

Czego widzowie oczekują od teatru? Jakie są ich wzajemne relacje? Co ich przyciąga, a co odpycha i jak wpływa na to kontekst i forma spektaklu? Czy i jak o teatrze rozmawiają? Te i inne pytania zadawały projekty badawcze, których wyniki prezentowane są na stronie internetowej badanieteatru.pl.

Projekty pt. „Tworzenie kultury” oraz „Młodzi i teatr” zostały sfinansowane w ramach programu „Obserwatorium Kultury” Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego i powstały we współpracy Fundacji Malta i Fundacji Międzymiastowa. Projekty pt. „Widz obrażony?” oraz „…żeby spektakl dawał do myślenia?” sfinansowała Fundacja Malta. Wszystkie badania, które znajdują się na tej stronie zaprojektowała i zrealizowała grupa socjologów i teatrologów, związanych z Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

MŁODZI I TEATR

W zakładce „Młodzi i teatr” prezentujemy raport z projektu badawczego pt. „Młodzi i teatr. Szanse i bariery na przykładzie Wielkopolski”, zrealizowanego w 2013 roku. Szukał on odpowiedzi na pytanie o relację młodych widzów z teatrem. Przyglądaliśmy się jej z perspektywy różnych osób: młodzieży w wieku 16-19 lat, nauczycieli i opiekunów kół teatralnych, artystów i pracowników instytucji kultury. Jednym z punktów wyjścia naszych badań było spostrzeżenie, że osoby w wieku 16-19 lat stanowią̨ bardzo niewielką część́ widzów Malta Festival Poznań. Drugim – chęć́ spojrzenia na kontakt z teatrem jako na złożoną sytuację społeczną, na którą składają się relacje zawiązywane między młodym widzem a artystami, innymi widzami i przestrzenią.

Respondenci biorący udział w projekcie to mieszkańcy Wielkopolski: Poznania, Kalisza, Konina, Piły, Gniezna, Wągrowca i Koźmina Wielkopolskiego oraz małych miejscowości, położonych pod tymi miastami. Z niektórymi rozmawialiśmy podczas Malta Festival Poznań w czerwcu 2013, a z innymi w miejscowościach, gdzie jesienią 2013 roku były organizowane pokazy w ramach programu „Teatr Polska” Instytutu Teatralnego w Warszawie. W toku projektu zrealizowaliśmy zarówno badania ilościowe, jak i jakościowe, z wykorzystaniem następujących technik:

  1. Wywiady pogłębione, przeprowadzone z: nauczycielami oraz pracownikami instytucji kultury z tych samych miejscowości, z których pochodziła młodzież uczestnicząca w badaniu; artystami występującymi w trakcie Malta Festival Poznań; młodymi uczestnikami Malta Festival Poznań.
  2. Wywiady w małych, naturalnych grupach młodych ludzi, przeprowadzone w każdej z wymienionych wcześniej miejscowości po wspólnym uczestnictwie w wydarzeniu teatralnym.
  3. Obserwacje uczestniczące i ukryte, prowadzone w trakcie Malta Festival oraz przed i po spektaklach krążących po wielkopolskich miastach w trakcie programu „Teatr Polska”.
  4. Badanie sondażowe widzów w trakcie Malta Festival Poznań.
  5. Warsztaty z udziałem socjologa i teatrologa, w trakcie których widzowie dyskutowali na temat swoich przeżyć w odniesieniu do spektakli, w których wszyscy uczestniczyli w trakcie Festiwalu Malta.

Oznaczenia do cytatów z badań, stosowane w tekście raportu:

  • R1, R2, R3... - poszczególni respondenci w wywiadzie,
  • M – moderator(ka)/ankieter(ka),
  • FGI – wywiad grupowy z młodzieżą
  • N – wywiad pogłębiony z nauczycielem licealnym lub opiekunem koła teatralnego
  • T – wywiad z pogłębiony z dyrektorem teatru
  • DK – wywiad pogłębiony z przedstawicielem domu kultury

Zakładkę „Młodzi i teatr” uzupełnia tekst „...żeby spektakl dawał do myślenia?” napisany na podstawie badań z młodymi widzami w wieku 16-19 lat, w ramach Malta Festival Poznań 2015. Zadaliśmy wówczas pytania: do czego młodzi ludzie wykorzystują teatr?, czy są świadomi problemów, które poruszają przedstawienia?, jak reagują na rzeczywistość opowiedzianą w spektaklach? Wybierając przedstawienia, kierowaliśmy się zarówno ich tematyką – interesowały nas te, które podejmują problemy współczesności, jak również gatunkami – zależało nam na różnorodności, stąd w obrębie naszej uwagi znalazły się: teatr dramatyczny, performans, taniec, teatr eksperymentalny, teatr dokumentalny.

Rozmowę staraliśmy się prowadzić bardzo swobodnie, zachęcaliśmy młodzież do mówienia, czasami wskazywaliśmy pewne tropy bądź tłumaczyliśmy niezrozumiałe wątki (np. kontekst powstania spektaklu lub umiejscawialiśmy przedstawienie na tle twórczości danego reżysera). Te zabiegi nie miały funkcji edukacyjnej, lecz były zachętą do dyskusji. W scenariuszu rozmowy ustaliliśmy kilka węzłów, czyli indywidualnych zadań, które stawały się punktem wyjścia do grupowej dyskusji (np. napisanie listu do reżysera albo szukanie własnego doświadczenia w spektaklu).

Młodzież, która wzięła udział w badaniach, była grupą dość homogeniczną, mieszkającą w Poznaniu. Poszczególne osoby różniły się od siebie zainteresowaniami (wśród głównych pasji wymieniali m.in. nauki ścisłe, sport, pracę z dziećmi, jazdę konną, żeglarstwo, wędrówki górskie, kino alternatywne), lecz łączyło je to, że większość miała już kontakt z teatrem, nawet jeżeli w pojedynczych przypadkach było to tylko szkolne, obligatoryjne „wyjście na spektakl”. Część widzów brała udział w teatralnych zajęciach pozalekcyjnych, chodziła na kółka teatralne albo grała w szkolnym teatrze. W badaniach wzięły udział także osoby, których zachęcili znajomi, koledzy, przyjaciele, mający praktyczny kontakt z teatrem. „Poznałyśmy się na treningu judo” – powiedziała jedna z uczestniczek, która wcześniej nie była zaciekawiona teatrem, a dzięki znajomości z koleżanką z sali treningowej, teatr wszedł w horyzont jej zainteresowań i postanowiła również uczestniczyć w naszym projekcie.

RELACJA WIDZA Z TEATREM

W zakładce „Relacja widza z teatrem” znajdują się opracowania powstałe na podstawie wywiadów z artystami z lat 2012-2013, warsztatów z widzami z lat 2011-2013, jak i badań z 2011, zrealizowanych w ramach projektu „Tworzenie kultury”. Koncentrują się one głównie na problemie relacji widza z teatrem współczesnym, problemie współczesnych środków wyrazu stosowanych w teatrze i reakcji, jakie wywołują̨.

Wywiady pogłębione przeprowadziliśmy z 23 reżyserami teatralnymi z Polski i zagranicy. Dotyczyły ich spojrzenia na widzów. Zapytaliśmy artystów o to, kim dla nich jest widz, czy i jak myślą o widzu w trakcie pracy nad spektaklem, jakimi oni są widzami, a w 2013 roku dodatkowo o widza w wieku 16-19 lat.

W ramach dziesięciu warsztatów przeprowadzonych w latach 2011-2013 zapraszaliśmy na spektakle prezentowane w ramach Malta Festival Poznań, grupy liczące od czterech do ośmiu osób różniących się wiekiem (od 17 lat do powyżej 55 roku życia), wykształceniem (od zawodowego do wyższego), wykonywanym zawodem (od osoby bezrobotnej, przez licealistów i studentów, po towaroznawców, przedszkolanki i pracowników korporacji czy instruktora teatralnego w gimnazjum). Byli to widzowie nieprofesjonalni, a większość z nich rzadko chodziła do teatru. Następnego dnia spotykaliśmy się z każdą z grup i dyskutowaliśmy o spektaklach, które widzieliśmy dzień wcześniej. Był to zmodyfikowany na potrzeby projektu zogniskowany wywiad grupowy (FGI), zawsze prowadzony przez parę moderatorów: socjologa i teatrologa.

W 2014 roku, używając tego samego narzędzia, postanowiliśmy postawić pytanie badawcze: „Czy widz się obraża? Jeśli nie – dlaczego, a jeśli tak, na co?”. Z programu Festiwalu Malta wybraliśmy spektakle, które mogą uchodzi za kontrowersyjne (aktorzy występowali nadzy, spektakle poruszały trudne tematy społeczne, na scenie pojawiały się zwierzęta, aktorzy obrzucali się jedzeniem na scenie, spektakl burzył tradycyjny podział na scenę i widownię etc.). Wśród spektakli znalazł się słynny „Golgota Picnic”, w reż. Rodrigo Garcíi (ze względu na odwołanie poznańskich pokazów, oglądaliśmy rejestrację wideo z przedstawienia).

Ponownie zaprosiliśmy widzów do teatru, a następnego dnia dyskutowaliśmy z nimi o przedstawieniach, które widzieli. Każdy z wywiadów prowadziło dwóch moderatorów: teatrolog i socjolog. Grupy uczestników zróżnicowaliśmy ze względu na wiek (najmłodszy uczestnik miał 18 lat, najstarszy 67 lat), wykształcenie (zawodowe, średnie, wyższe) i płeć (kobieta/mężczyzna). Do grupy, która oglądała nagranie spektaklu „Golgota Picnic” (z powodu licznych zarzutów obrażania uczuć religijnych) , zaprosiliśmy także 3 osoby, które deklarowały się jako praktykujący katolicy.

Każda z dyskusji trwała około dwóch godzin. Rozmowy zostały zarejestrowane za pomocą sprzętu audio-wideo. Następnie przeprowadzaliśmy analizę zebranego materiału. Doszliśmy do wniosku, że warto uzupełnić wypowiedzi widzów o szerszy kontekst. Zlokalizowaliśmy te momenty w ich wypowiedziach, które nawiązywały do różnych doniesień medialnych. Nauki społeczne charakteryzuje łączenie idei i praktyki, myśli i faktów. Przyjęliśmy zasadę, iż wychodzimy od faktów i praktyk i zmierzamy ku ideom i myślom. Przystąpiliśmy do analizy fokusów bez wstępnych założeń, siatki pojęciowej czy ramy teoretycznej. Takie postępowanie jest zgodne z założeniami teorii ugruntowanej. Po wstępnej analizie wyodrębniliśmy tematy, które wydawały nam się istotne – powtarzały się w każdym fokusie. Postanowiliśmy, i tu uchyliliśmy się od założeń teorii ugruntowanej, kierując się w stronę socjologii rozumiejącej Jeana-Claude’a Kaufmanna, iż fakty zderzymy z teoriami – nie tyle na temat widzów w teatrze, co teoriami dotyczącymi wyobraźni, automatyzmów, przyzwyczajeń, emocji w interakcjach społecznych.

UCZESTNICTWO W KULTURZE

W zakładce „Uczestnictwo w kulturze” umieściliśmy analizy materiałów wideo, zebranych w ramach projektów: „Tworzenie kultury” (2011), badanie publiczności Malta Festival Poznań (2012), „Młodzi i teatr” (2013), które przedstawiają różne wymiary uczestnictwa w festiwalu teatralnym.

W badaniach skorzystaliśmy z techniki badawczej zwanej dziennik wizualny (visual diary). Nagrania wideo i komentarze filmowe były sporządzane w trakcie festiwalu teatralnego przez jego uczestników, którzy dokumentowali swój udział w wydarzeniach teatralnych i okołoteatralnych oraz towarzyszące im praktyki i refleksje.

Osoby, które prowadziły dziennik wizualny różniły się wiekiem (od 20 roku życia do 55), wykształceniem (średnie i wyższe), płcią (kobieta i mężczyzna). Wszystkie te osoby znały Festiwal Malta, część z nich brała udział w festiwalu już wcześniej. Osoby, które wzięły udział w badaniu w 2011 roku zostały wytypowane na podstawie cech różnicujących. W 2012 i 2013 badani sami zgłaszali się do projektu, odpowiadając na zaproszenie do udziału w badaniu, umieszczone na stronie internetowej i profilu na Facebooku Festiwalu Malta.

W 2011r. zrealizowanych zostało 5 dzienników wizualnych, w 2012r. – 7, a w 2013r. – 4. Na zbiór filmów nakręconych w ramach dzienników wizualnych z 2011r. złożyło się 357 filmów, w 2012r. – 516, a w 2013r. – 198 filmów. Łącznie, daje to sumę 1071 filmów (w tym 26 filmów rejestrujących wywiady z twórcami dzienników, po zakończeniu ich prowadzania), nakręconych przez 16 osób biorących udział w badaniach. Każdy z tych filmów to zapis współtworzenia doświadczeń widzów przez Malta Festival Poznań – przemian ich codziennych rutyn i nawyków – i vice versa, współtworzenia festiwalu przez jego uczestników. Niekiedy to także krótkometrażowe dokumenty na temat festiwalowego otoczenia, osób postronnych, przemian miasta, zapis indywidualnych impresji i skojarzeń, na których uwiecznienie pozwoliła kamera.